Z tego artykułu dowiesz się:

• jaką rolę w powstawaniu przebarwień może odgrywać komponent naczyniowy,
• czym jest oś neuronaczyniowa i jakie mechanizmy regulują jej aktywność,
• jak naczynia krwionośne, zakończenia nerwowe i melanocyty komunikują się ze sobą,
• jaką rolę w tych procesach mogą odgrywać substancja P, CGRP, VEGF i tlenek azotu (NO).

Powstawanie przebarwień to proces wieloczynnikowy, w którym poza melanocytami uczestniczą również keratynocyty, naczynia krwionośne i zakończenia nerwowe.
Ich wzajemna komunikacja tworzy mikrośrodowisko, w którym oddziałują na siebie szlaki melanogenezy, kaskady zapalnej oraz odpowiedzi naczyniowej i neuronalnej. Coraz więcej danych wskazuje, że komponent naczyniowy i neuronalny może odgrywać istotną rolę w powstawaniu i utrwalaniu zmian pigmentacyjnych.

Komponent naczyniowy w przebarwieniach

Jednym z najlepiej widocznych przykładów tej zależności jest komponent naczyniowy
w przebarwieniach. W badaniu dermoskopowym obejmującym 159 osób z melasmą aż 51,7% pacjentów wykazywało zwiększoną naczyniowość i teleangiektazje. W obrębie zmian pigmentacyjnych naczynia były liczniejsze i większe niż w sąsiadującej, niezmienionej skórze. W innym badaniu, obejmującym 50 kobiet z melasmą, stwierdzono zwiększenie liczby
i średnicy naczyń oraz podwyższoną ekspresję VEGF – naczyniowego śródbłonkowego czynnika wzrostu, który stymuluje angiogenezę i zwiększa przepuszczalność naczyń.

Istotną rolę odgrywa również tlenek azotu (NO), który rozszerza naczynia, a jednocześnie może aktywować szlaki melanogenezy. W skórze z melasmą obserwowano także zwiększoną ekspresję iNOS, enzymu odpowiedzialnego za produkcję NO w odpowiedzi na stres oksydacyjny i stan zapalny.

Oś neuronaczyniowa – połączenie układu nerwowego i naczyń

Naczynia krwionośne oraz znajdujące się w ich bezpośrednim sąsiedztwie zakończenia nerwowe tworzą wspólnie sieć komunikacji określaną jako oś neuronaczyniowa.
Jej aktywność może być regulowana przez promieniowanie UV, temperaturę, stres, substancje drażniące czy uszkodzenie bariery naskórkowej. Bodźce te mogą aktywować uwalnianie neuropeptydów, m.in. substancji P i CGRP.

Substancja P jest neuropeptydem uczestniczącym w neurogennym stanie zapalnym oraz odpowiedzi skóry na uszkodzenie. Jej działanie nie ogranicza się jednak do regulacji odpowiedzi zapalnej. W badaniu Park i wsp. wykazano, że substancja P zwiększała melanogenezę w ludzkich melanocytach, jednocześnie nasilając ekspresję endoteliny-1 (ET-1). Wyniki te wskazują na możliwość istnienia zależności pomiędzy aktywacją zakończeń nerwowych a szlakami regulującymi melanogenezę.

Kolejnym peptydem związanym z neuronaczyniowością skóry jest CGRP (calcitonin
gene-related peptide), obecny w czuciowych włóknach nerwowych skóry, również
w bezpośrednim sąsiedztwie naczyń. CGRP uczestniczy w regulacji odpowiedzi naczyniowej oraz neurogennego stanu zapalnego, ale może również wpływać na procesy związane
z pigmentacją, w tym ułatwiać przekazywanie melanosomów do keratynocytów.

Zależność pomiędzy układem nerwowym a melanogenezą jest szczególnie interesująca w kontekście przewlekłej reaktywności skóry. Powtarzające się bodźce mogą prowadzić do aktywacji zakończeń nerwowych i uwalniania neuropeptydów, którym towarzyszą zmiany naczyniowe oraz stan zapalny. Kaskada cytokin prozapalnych z kolei może nasilać procesy prowadzące do powstawania przebarwień.

Melanogeneza i neuronaczyniowość

Należy pamiętać, że te same bodźce wywołujące rumień i nadreaktywność mogą aktywować szlak melanogenezy. Pod wpływem promieniowania UV, stresu oksydacyjnego, hormonów czy uszkodzenia bariery naskórkowej keratynocyty zwiększają produkcję
m.in. α-MSH oraz ET-1, które aktywują szlaki prowadzące do zwiększenia melanogenezy. Aktywacja keratynocytów wiąże się również z uwalnianiem cytokin prozapalnych
oraz aktywacją układu plazminy.

W efekcie dochodzi do zwiększenia aktywności MITF (microphthalmia-associated transcription factor) – kluczowego czynnika transkrypcyjnego regulującego melanogenezę. MITF kontroluje ekspresję enzymów melanogennych, w tym tyrozynazy, odpowiedzialnej za kluczowe etapy syntezy melaniny. Powstałe melanosomy są następnie transportowane wzdłuż dendrytów melanocytów i przekazywane keratynocytom.

W przebarwieniach powstaje więc wielokierunkowa sieć zależności pomiędzy układem nerwowym, naczyniami, keratynocytami i melanocytami. Stresor może aktywować zakończenia nerwowe, odpowiedź naczyniową i komórki skóry, prowadząc do uwalniania neuropeptydów, czynników wzrostu oraz mediatorów zapalnych. Sygnały te mogą następnie wpływać na aktywność melanocytów i nasilać zmiany pigmentacyjne.

Składniki aktywne w terapii przebarwień z komponentem naczyniowym

Z perspektywy kosmetologicznej oznacza to konieczność szerszego spojrzenia na przebarwienia. Naczynia, zakończenia nerwowe, keratynocyty i mediatory zapalne tworzą wzajemnie powiązany system, który może uczestniczyć zarówno w powstawaniu,
jak i utrwalaniu hiperpigmentacji. Dlatego postępowanie z przebarwieniami powinno uwzględniać nie tylko ograniczanie melanogenezy, ale również kontrolę stanu zapalnego, ochronę bariery naskórkowej, ograniczanie nadreaktywności skóry oraz skuteczną fotoprotekcję.

Nowoczesne składniki aktywne oraz ich odpowiednie łączenie w zabiegach profesjonalnych
i pielęgnacji domowej pozwalają jednocześnie ograniczać melanogenezę, działać profilaktycznie oraz modulować procesy związane z neuronaczyniowością skóry. Przykładem są neuropeptydy o działaniu antagonistycznym wobec CGRP, które mogą ograniczać nadmierną odpowiedź skóry na bodźce i zmniejszać neurogenną reaktywność. Istotne miejsce zajmują również składniki wspierające funkcję naczyń, takie jak trokserutyna czy ekstrakty roślinne bogate w związki wzmacniające mikrokrążenie i ograniczające przepuszczalność naczyń.

W przypadku przebarwień z komponentem naczyniowym szczególnie interesującym składnikiem jest kwas traneksamowy. Hamuje powstawanie plazminy, działa przeciwzapalnie i wpływa na mediatory związane z przepuszczalnością naczyń oraz VEGF.

Jednocześnie istotne jest stosowanie składników ukierunkowanych bezpośrednio na melanogenezę, ale niewywołujących dodatkowego podrażnienia skóry. Do tej grupy można zaliczyć nowoczesne peptydy rozjaśniające oraz cysteaminę, która oddziałuje na kluczowe etapy syntezy melaniny. Takie wielokierunkowe podejście pozwala uwzględnić nie tylko sam pigment, ale również czynniki odpowiedzialne za jego powstawanie i utrwalanie.

Bibliografia:

Bostan, E., i wsp. (2023). The dermoscopic characteristics of melasma in relation to different skin phototypes, distribution patterns and wood lamp findings: a cross-sectional study of 236 melasma lesions. Archives of Dermatological Research, 315(7), 1927–1938. https://doi.org/10.1007/s00403-023-02584-8

Kim, E. H., i wsp. (2007). The vascular characteristics of melasma. Journal of Dermatological Science, 46(2), 111–116. https://doi.org/10.1016/j.jdermsci.2007.01.009

Kim, E.-K., i wsp. (2008). Mechanism of skin pigmentation. Biotechnology and Bioprocess Engineering, 13(4), 383–395. https://doi.org/10.1007/s12257-008-0143-z

Lee, Y., & Choi, H. (2012). Skin whitening agent targets MC-1 receptor. Personal Care Magazine, June 2012.

Masub, N., i wsp. (2020). The vascular component of melasma: A systematic review of laboratory, diagnostic, and therapeutic evidence. Dermatologic Surgery, 46(12), 1642–1650. https://doi.org/10.1097/DSS.0000000000002770

Park, P. J., i wsp. (2015). Substance P stimulates endothelin 1 secretion via endothelin-converting enzyme 1 and promotes melanogenesis in human melanocytes. Journal of Investigative Dermatology, 135(2), 551–559. https://doi.org/10.1038/jid.2014.423

Romero-Graillet, C., i wsp. (1997). Nitric oxide produced by ultraviolet-irradiated keratinocytes stimulates melanogenesis. Journal of Clinical Investigation, 99(4), 635–642. https://doi.org/10.1172/JCI119206

Saki, N., i wsp. (2024). Successful treatment of solar lentigines by topical application of stabilized cysteamine: A vehicle-controlled, double-blind randomized study. Health Science Reports, 7(2), e1930. https://doi.org/10.1002/hsr2.1930

Schou, W. S., i wsp. (2017). Calcitonin gene-related peptide and pain: A systematic review. The Journal of Headache and Pain, 18(1), 34. https://doi.org/10.1186/s10194-017-0741-2