Łupież – rodzaje, przyczyny, terapia

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są rodzaje łupieżu (suchy i tłusty) oraz czym różnią się objawy i mechanizmy ich powstawania,
• jakie są główne przyczyny łupieżu, w tym rola mikrobiomu, drożdżaków Malassezia, łojotoku i zaburzeń bariery skóry,
• jak wygląda skuteczna terapia i pielęgnacja, jakie składniki działają oraz jak zapobiegać nawrotom.

Łupież (pityriasis) powszechnie kojarzony jest z drobnymi, białymi płatkami widocznymi na ramionach ciemnego ubrania. W rzeczywistości są to fragmenty nadmiernie złuszczającego się naskórka, które łatwo oddzielają się od jego powierzchni.

Naskórek pełni istotne i złożone funkcje ochronne, umożliwiając utrzymanie homeostazy organizmu oraz zabezpieczając go przed zmiennymi warunkami środowiska zewnętrznego. Jednym z mechanizmów obronnych jest ciągła odnowa naskórka oraz fizjologiczne złuszczanie martwych komórek, wraz z którymi usuwane są zanieczyszczenia, drobnoustroje i alergeny.

Łupież stanowi zaburzenie tego procesu i objawia się nadmiernym, ogniskowym gromadzeniem łusek, najczęściej w obrębie owłosionej skóry głowy. Częściej występuje u mężczyzn w wieku młodzieńczym i dorosłym. Szacuje się, że okresowo dotyczy nawet 40–50% osób zgłaszających się do dermatologów lub kosmetologów. Choć klinicznie często uznawany jest za łagodną postać spektrum łojotokowego zapalenia skóry głowy, jego etiologia ma charakter wieloczynnikowy, a skuteczna terapia wymaga podejścia przyczynowego, a nie jedynie objawowego.

W praktyce ambulatoryjnej istotne jest właściwe różnicowanie typu łupieżu oraz ustalenie przyczyn jego rozwoju, takie jak zaburzenia mikrobiomu (inaczej mikroflora, mikrobiota – drobnoustroje bytujące na skórze), łojotok (zaburzenia ilościowe i jakościowe w składzie sebum), zaburzenia hormonalne (np. w trądziku zwyczajnym, niedoczynności tarczycy), przewlekłe stany zapalne (np. łuszczyca), w których może dochodzić do złuszczania pozapalnego w okresie ustępowania zmian, uszkodzenia mechaniczne (np. drapanie z powodu świądu), nieprawidłowa keratynizacja (grupa chorób związanych z zaburzeniami rogowacenia np. rybia łuska), oraz choroby neurologiczne  (np. choroba Parkinsona).

Trudności rozpoznawcze występują szczególnie wtedy gdy łupież ogranicza się do skóry głowy. W razie wątpliwości należy zbadać stan całej powierzchni skóry i szukać cech charakterystycznych dla innych dermatoz. 

Czym jest łupież i dlaczego powstaje?

Łupież może mieć  wieloczynnikową etiologię, a mechanizmy prowadzące do jego rozwoju są złożone. Wielu badaczy podkreśla indywidualną predyspozycję do występowania i nawrotów łupieżu. Zgodnie z ich obserwacjami istotnym czynnikiem w patogenezie łupieżu skóry głowy jest nadmierna aktywność drożdżaków z rodzaju Malassezia (zwłaszcza M. restricta i M. globosa), które stanowią fizjologiczny składnik mikrobiomu skóry. W sprzyjających warunkach (łojotok, podatność immunologiczna, zaburzenia bariery naskórkowej, czynniki środowiskowe, agresywna nieprawidłowa pielęgnacja) – dochodzi do nadmiernej proliferacji komórek naskórka co może prowadzić do rozwoju stanu zapalnego i przyspieszenia odnowy komórkowej.

Mechanizm rozwoju zmian obejmuje kilka etapów:

1.Metabolizm lipidów sebum

Malassezia wykazuje aktywność lipazową – hydrolizuje triglicerydy obecne w łoju do wolnych kwasów tłuszczowych, w tym kwasu oleinowego.

2.Uszkodzenie bariery warstwy rogowej

Wolne kwasy tłuszczowe prowokują stan zapalny skóry,  a tym samym zwiększają przepuszczalność warstwy rogowej i nasilają TEWL (z ang. przeznaskórkowej utraty wody).

3. Stan zapalny

W codziennej pielęgnacji włosów często używamy produktów w celu poprawy atrakcyjności naszego wyglądu (farby, lakiery, środki do stylizacji). Może się to skończyć kontaktowym zapaleniem skóry w postaci świądu, obrzęku, zaczerwienienia  i intensywnego złuszczania.

4.Przyspieszenie proliferacji keratynocytów

Cykl odnowy naskórka ulega skróceniu z fizjologicznych około 28 dni do nawet 7 – 14 dni. W wyniku przyspieszonej proliferacji i niepełnego różnicowania keratynocytów powstają niedojrzałe korneocyty, które ulegają nadmiernej agregacji i zaburzonemu złuszczaniu, tworząc widoczne łuski.

5. Zaburzenia równowagi mikrobiologicznej

Prawidłowy mikrobiom naskórka charakteryzuje się bardzo dużą różnorodnością gatunkową i zachowaniem równowagi pomiędzy gatunkami drobnoustrojów. Kiedy ta równowaga  zostaje zachwiana i przekracza mechanizmy kompensacyjne, złuszczanie naskórka staje się widoczne w postaci łupieżu.

Rodzaje łupieżu – suchy czy tłusty?

Łupież suchy

Charakteryzuje się drobnymi, białymi łuskami, które łatwo osypują się na ramiona. Skóra głowy bywa napięta i podrażniona, często towarzyszy jej świąd.  Łodygi często są wiotkie, matowe i pozbawione sprężystości. W tym  przypadku kluczowe jest przywrócenie równowagi    wodno lipidowej i ograniczenie stanu zapalnego.

Łupież tłusty

Objawia się większymi, żółtawymi łuskami,  przylegającymi do skóry głowy, współistniejącym łojotokiem oraz nasilonym stanem zapalnym. Stan ten może stanowić wczesne stadium łojotokowego zapalenia skóry lub łuszczycy. Obecność utrzymującego się rumienia wymaga konsultacji dermatologicznej.

Precyzyjna diagnoza ma kluczowe znaczenie dla skuteczności terapii, ponieważ obraz kliniczny tych  chorób jest bardzo podobny.

Postępowanie lecznicze i pielęgnacyjne, składniki aktywne –  na co zwrócić uwagę?

Nowoczesne strategie terapeutyczne zakładają jednoczesne oddziaływanie na wszystkie elementy patomechanizmu a więc opierają się na synergii składników przeciwgrzybiczych, seboregulujących i wspierających mikrobiom.

Substancje przeciwgrzybicze

Klotrimazol

Związek o potwierdzonym działaniu przeciwgrzybiczym. Hamuje rozwój drożdżaków Malassezia, eliminując jedną z głównych przyczyn łupieżu.

Piroktonian olaminy

Wykazuje skuteczność wobec Malassezia oraz działanie przeciwzapalne i przeciwświądowe.

Regulatory sebum

Pochodne cynku regulują aktywność gruczołów łojowych, wykazują działanie antybakteryjne oraz wspierają normalizację środowiska skóry głowy.

Składniki wspierające mikrobiom skóry

Lactitol i Xylitol  wspierają równowagę środowiska mikrobiologicznego.

Składniki wspierające barierę

Gliceryna, D-panthenol – humektanty o działaniu nawilżającym i łagodzącym. Redukują TEWL, wspierają regenerację naskórka oraz zmniejszają podrażnienie.

Woda termalna

Działa kojąco, wspiera łagodzenie podrażnienia i świądu.

Strategia 

Skuteczny szampon przeciwłupieżowy powinien:

-łagodnie oczyszczać skórę głowy i włosy,

 -działać przeciwgrzybiczo i ograniczać nawroty,

-regulować keratynizację,

-ograniczać łojotok,

-wspierać równowagę mikrobiomu,

-redukować świąd i podrażnienia.

Jak stosować szampon przeciwłupieżowy?

W fazie aktywnej rekomenduje się:

-stosowanie szamponu 2-3 razy w tygodniu,

-pozostawienie piany na 3-5 minut,

-terapię przez minimum  4 tygodnie.

W przypadkach nawrotowych zasadna jest terapia podtrzymująca oraz – w uzasadnionych sytuacjach – rotacja substancji aktywnych.

Profilaktyka i edukacja pacjenta

W pracy z pacjentem istotna jest edukacja dotycząca:

-unikania agresywnych detergentów,

-ograniczenia przegrzewania skóry głowy,

-redukcji stresu,

-regularności pielęgnacji,

-znaczenia terapii podtrzymującej i regularności terapii

Celem postępowania nie jest wyłącznie eliminacja łusek, lecz stabilizacja środowiska skóry głowy i redukcja nawrotów.

Podsumowanie

Łupież jest zaburzeniem o wieloczynnikowej etiologii obejmującej zmiany w obrębie mikrobiomu, łojotok, osłabienie bariery naskórkowej i nieprawidłową keratynizację. Skuteczna terapia wymaga podejścia wielokierunkowego, obejmującego działanie przeciwgrzybicze, seboregulujące, normalizujące proces keratynizacji oraz wspierające mikrobiom i regenerację skóry.

Formuły łączące klotrimazol, piroktonian olaminy, pochodne cynku oraz składniki wspierające barierę i mikrobiom naskórka odpowiadają aktualnym standardom dermatologicznym i stanowią racjonalną strategię pielęgnacyjną zarówno w łupieżu suchym, jak i tłustym.

Odpowiednio dobrana pielęgnacja nie tylko redukuje objawy, ale przede wszystkim ogranicza przyczyny i zapobiega nawrotom, przywracając komfort oraz fizjologiczną równowagę skóry głowy.

Bibliografia

1. Park T, Kim HJ, Myeong NR, Lee HG, Kwack I, Lee J, Kim BJ, Sul WJ, An S. Collapse of human scalp microbiome network in dandruff and seborrhoeic dermatitis. Exp Dermatol. 2017 Sep;26(9):835-838.
2. Sanders MGH, Nijsten T, Verlouw J, Kraaij R, Pardo LM. Composition of cutaneous bacterial microbiome in seborrheic dermatitis patients: A cross-sectional study. PLoS One. 2021 May 24;16(5):e0251136
3. Borda LJ, Wikramanayake nask TC. Seborrheic Dermatitis and Dandruff: A Comprehensive Review. J Clin Investig Dermatol. 2015 Dec;3(2):10.13188/2373-1044.1000019
4. Schwartz, J. R., Messenger, A. G., Tosti, A., Todd, G., Hordinsky, M., Hay, R. J., … Robinson, M. K. (2012). A Comprehensive Pathophysiology of Dandruff and Seborrheic Dermatitis–Towards a More Precise Definition of Scalp Health. Acta Dermato-Venereologica, 93(2), 131–137.
5. Turner GA, Hoptroff M, Harding CR. Stratum corneum dysfunction in dandruff. Int J Cosmet Sci. 2012 Aug;34(4):298-306

Prof. dr hab. n. med. Ewa Trznadel-Grodzka – specjalista dermatologii i wenerologii, od wielu lat związana z działalnością kliniczną i naukowo-dydaktyczną Uniwersytetu Medycznego w Łodzi oraz ośrodkami dermatologicznymi w Łodzi. Autorka i współautorka ponad 200 publikacji naukowych oraz licznych rozdziałów w podręcznikach z zakresu dermatologii i kosmetologii. Jej zainteresowania badawcze obejmują m.in. choroby skóry głowy, w tym łupież i łojotokowe zapalenie skóry, a także zagadnienia związane z immunologią skóry. Aktywnie uczestniczy w życiu środowiska naukowego jako członek Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego oraz komitetów naukowych i redakcyjnych. W swojej pracy łączy wiedzę kliniczną z podejściem opartym na dowodach naukowych. Jako ekspert współpracujący z marką DERMEDIC, wspiera rozwój skutecznych i bezpiecznych dermokosmetyków dedykowanych skórze wrażliwej i problematycznej.