Z tego artykułu dowiesz się:

• o generacjach retinoidów,
• o sposobach podawania retinoidów,
• o etapach w kuracji retinoidami.

Substancje należące do grupy retinoidów bywają bardzo użyteczne w zastosowaniach medycznych w odniesieniu do skóry. Nic dziwnego – są to silnie działające związki, mogące zapewnić pożądany efekt. Nie są one jednak wolne od skutków ubocznych, toteż ich stosowanie powinno być dokładnie zaplanowane i zbalansowane. Poniższy artykuł przybliży, w jakich okolicznościach są one wykorzystywane i co należy przy tej okazji wziąć pod rozwagę.

Retinoidy powszechnie stosowane są w leczeniu dermatologicznym, w szczególności trądziku pospolitego, acne tarda, a niekiedy również różowatego. Słowo RETINOIDY, w znaczeniu ogólnym, określa każdą cząsteczkę o działaniu biologicznym, mającą zdolność wiązania i aktywowania receptorów retinoidowych (aktualnie ponad 2,5 tysiąca substancji). Prototypem tych pochodnych witaminy A, stosowanych w dermatologii i kosmetologii, jest retinol. Na przestrzeni lat wprowadzano kolejne generacje retinoidów:

• I generacja – retinoidy monoaromatyczne naturalne: retinol, retinal, kwas retinowy (np. tretynoina, izotretynoina, alitretynoina),
• II generacja – syntetyczne analogi witaminy A, (np. erytrynian, acytretyna),
• III generacja – retinoidy poliaromatyczne, syntetyczne. Różnią się od tych naturalnie występujących, ale wykazują powinowactwo z odpowiednimi receptorami jądrowymi, (np.: adapalen, arotynoid, beksaroten, tazaroten).

Sposoby podawania retinoidów

W leczeniu retinoidy stosowane są w postaci doustnej – w różnych dawkach, dobrane w zależności od potrzeb przez lekarza – oraz zewnętrznie, w postaci maści czy kremów, niekiedy zaś także w połączeniu z innymi substancjami aktywnymi. Sposób przyjmowania wpływa na zakres i intensywność działania preparatów, a także na związane z nimi skutki uboczne.

Retinoidy stosowane zewnętrznie zmniejszają rogowacenie ujść przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych i wykazują działanie keratolitycznie. Dzięki ułatwieniu usuwania mas rogowo-łojowych redukują powstawanie zaskórników, a także łagodzą reakcję zapalną, zmieniając mikrośrodowisko bakterii. Mają niewielki supresyjny wpływ na funkcje gruczołów łojowych. Zwiększają również penetrację innych leków, a także składników zawartych w kosmetykach. Skutkiem ubocznym stosowania tego typu produktów jest suchość skóry, zaczerwienienie, ściągniecie i łuszczenie.

Retinoidy stosowane doustnie wpływają na różnicowanie się sebocytów i keratynocytów, po kilku tygodniach zmniejszają wydzielanie łoju o około 80‒90 proc. Podobnie jak w przypadku preparatów stosowanych zewnętrznie, minimalizują one tworzenie się zaskórników, stany zapalne oraz kolonizację bakteryjną. Ważnym czynnikiem, który wpływa na ograniczenie bliznowacenia, jest wpływ na ilość metaloproteinaz macierzy (MMP) oraz na tkankowe inhibitory metaloproteinaz (TIMP), a tym samym na degradację macierzy. W przypadku terapii doustnej występują poważniejsze skutki uboczne, dotyczące zarówno skóry, jak i całego organizmu – takie jak: suchość skóry ze świądem, rumień, pieczenie czy złuszczanie.

Należy pamiętać, że – w odróżnieniu od terapii miejscowej, w toku której wykorzystuje się maści lub kremy – objawy te dotyczą skóry na całym ciele, a nie jedynie miejsca stosowania. Obserwowane bywa także zapalenie czerwieni wargowej lub wysychanie błon śluzowych. Do objawów ogólnoustrojowych należą: nadwrażliwość na światło, bóle brzucha, głowy i nudności. Zdarza się również obniżenie nastroju, a także depresja. Retinoidy doustne mogą wywoływać toksyczne zapalenie wątroby, prócz tego działają też teratogennie. Występowanie i nasilenie wspomnianych skutków ubocznych jest kwestią indywidualną i zależy również od dawki oraz czasu stosowania leku.

Etapy w kuracji retinoidami

Ze względu na specyficzne skutki uboczne i wygląd skóry w trakcie kuracji retinoidami, dobór zabiegów kosmetologicznych i pielęgnacji powinien być dostosowany do potrzeb klienta. W odniesieniu do całej kuracji można wyróżnić trzy etapy: przed rozpoczęciem kuracji, w jej trakcie oraz po zakończonej terapii farmakologicznej.

W pierwszym etapie warto zastosować urządzenia i zabiegi o działaniu przeciwtrądzikowym, takie jak: peeling kawitacyjny, oczyszczanie wodorowe, zabiegi delikatnie złuszczające, zmniejszające pory i regulujące wydzielanie sebum. Składniki aktywne, które doskonale sprawdzą się w tym przypadku, to: kwas pirogronowy, azelainowy, salicylowy, glikolowy, enzymy proteolityczne, azeloglicyna, niacynamid, hinokitiol i kwas lewulinowy.

Warto zwrócić uwagę na to, czy pomimo problemu trądzikowego skóra nie jest przesuszona, z zaburzonym płaszczem hydrolipidowym. W takim przypadku, w ramach przygotowania do kuracji retinoidami, należy wykonać zabiegi regenerujące, wzmacniające barierowość i nawilżające z wykorzystaniem oksybrazji, infuzji tlenowej, a także delikatne peelingi enzymatyczne oraz zastosować kosmetyki zawierające składniki aktywne, takie jak np.: kwas mlekowy, laktobionowy, arginina, niacynamid czy olej tamanu. Istotnym elementem jest także edukacja osoby poddającej się kuracji – jak, przykładowo, uświadomienie jej potrzeby stosowania kremów z filtrem z powodu uwrażliwienia skóry na słońce czy wyjaśnienie możliwości początkowego zaostrzenia się zmian i pojawienia się ściągania, pieczenia oraz świądu.

W trakcie drugiego etapu pojawiają się: zaburzenie TEWL, wydzielania sebum, uszkodzenie barierowości naskórka, wysuszenie błon śluzowych, a także zaczerwienienie i suchość. Warto skupić się wtedy na zabiegach naprawczych, regenerujących i nawilżających, z wykorzystaniem następujących składników: kwasu hialuronowego, aloesu, mocznika, oleju tamanu, oleju sojowego, NMF, rokitnika, witamin z grupy B, peptydów, aminokwasów, a także ceramidów. Nie należy wykonywać zabiegów uszkadzających naskórek ‒ czy to mechanicznie, czy przez agresywne działanie preparatu. Kluczowy jest również dobór kosmetyków do pielęgnacji domowej, niezawierających kwasów i bez drobinek złuszczających.

Finish

Trzeci etap po kuracji dzieli się na dwa okresy: wychodzenie z kuracji (pierwsze cztery miesiące) i stabilizacja po kuracji (po czterech miesiącach od zakończenia). W pierwszym z wymienionych okresów nadal obserwuje się nadmierne przesuszenie, uszkodzenie barierowości naskórka, skłonność do alergii, przebarwienia i blizny pozapalne, ale jednocześnie może pojawić się skłonność do występowania zmian ropnych i zaskórników. Z tego względu stosuje się wówczas pielęgnację zbliżoną do drugiego etapu – wykorzystującą kwas hialuronowy, olej tamanu, olej sojowy, NMF, rokitnik, witaminy z grupy B, peptydy, aminokwasy czy ceramidy – z równoczesnym wprowadzeniem substancji delikatnie złuszczających, takich jak kwas migdałowy czy enzymy proteolityczne, a także przeciwzapalne, np. azeloglicyna lub kwas laktobionowy. Nie stosuje się preparatów intensywnie złuszczających. W drugim okresie (cztery miesiące po zakończeniu) skóra zaczyna powoli się stabilizować – wraca wydzielanie sebum, zaczynają pracować gruczoły łojowe, zazwyczaj jednak mniej intensywnie niż przed kuracją. Ze względu na przebarwienia i blizny potrądzikowe wprowadza się zabiegi złuszczające, peelingi kwasowe, mikronakłuwanie lub mikrodermabrazję.

Czynności te muszą być jednak dostosowane do stanu skóry. Jeśli nadal utrzymuje się przesuszenie i wrażliwość, powyższe zabiegi powinny być odsunięte w czasie.

Retinoidy to substancje intensywnie wpływające na stan skóry, ale również działające ogólnoustrojowo. Z tego względu wszelkie preparaty i procedury kosmetyczne powinny być dobierane i wykonywane z dużą uwagą i należytą starannością.