Witamina A należy do retinoidów, czyli rodziny strukturalnie spokrewnionych cząsteczek. Z uwagi na to, że organizm ludzki nie jest w stanie wytwarzać tego związku, należy pozyskiwać go z diety w postaci preformowanej witaminy A lub karotenoidów prowitaminy A. Istnieje ponad 50 karotenoidów prowitaminy A, ale tylko β-karoten, α-karoten – struktura na slajdzie – oraz β-kryptoksantyna są obecne w znacznych ilościach w diecie człowieka. Przy czym ten ostatni jest w niej najobficiej reprezentowany.Do retinoidów zaliczamy naturalne pochodne witaminy A, retinol i jego metabolity, a także formy syntetyczne, czyli leki.Przyjrzyjmy się strukturze głównych retinoidów.

• Retinol jest alkoholem pierworzędowym. Występuje w tkankach zwierzęcych jako ester retinylu. Stanowi magazynową formę witaminy A.
• Retinal, czyli pochodna aldehydowa powstająca w wyniku utleniania retinolu; retinal i retinol wzajemnie się przekształcają.
• Kwas retinowy całkowicie trans – all trans retinoic acid – ATRA (tretynoina), czyli kwas powstający w wyniku utleniania retinalu, nie ulega redukcji w organizmie – nie jest źródłem retinolu i retinalu.
• Beta-karoten, czyli prowitamina A zawarta w żywności, może być oksydacyjnie i symetrycznie trawiony w jelicie do dwóch cząsteczek retinalu lub w mniejszym stopniu apo-karotenalu. Ta konwersja jest jednak nieskuteczna, aktywność beta-karotenu stanowi 1/12 aktywności retinolu.

Funkcje witaminy AWitamina A pełni funkcje plejotropowe w organizmie, dzięki kilku biologicznie aktywnym formom. Chociaż retinol, odpowiedzialny również za niektóre procesy, jest najobficiej występującą formą w organizmie, to kwas retinowy stanowi główną aktywną formę witaminy A. Inne metabolity tej witaminy – kwas 9-cis-retinowy i 13-cis-retinol – również są aktywne biologicznie, choć w mniejszym stopniu.Wszystkie formy witaminy wykazują specyficzność dla różnych tkanek i procesów, w które są zaangażowane. Mają one jednak podobne wspólne właściwości. Ogólne działanie witaminy A obejmuje regulację integralności nabłonka, embriogenezy i reprodukcji, widzenia, różnicowania się komórek, funkcję immunologiczną oraz działanie antyoksydacyjne.Jeśli przyjrzymy się dokładnie działaniom poszczególnych form, to kwas retinowy i retinol, chociaż są chemicznie spokrewnione, mają zupełnie różne zastosowania terapeutyczne. Retinol i jego karotenoidowy prekursor stosuje się jako suplementy diety, różne formy kwasu retinowego wykorzystywane są w dermatologii.Biorąc pod uwagę plejotropowe funkcje retinoidów, opracowano także ich syntetyczne pochodne, a zatem retinoidy można podzielić na cztery generacje. Retinoidy pierwszej generacji to formy występujące w przyrodzie: retinol, retinal, ATRA (tretinoina), kwas 9-cis-retinowy (alitretinoina) i kwas 13-cis-retinowy (izotretynoina). Retinoidy drugiej generacji zostały opracowane z pierwszej, a członkami tej grupy są etretinat i acytretyna.Trzecia generacja retinoidów obejmuje adapalen, tazaroten i beksaroten. Trifaroten jest jak dotąd jedynym członkiem czwartej generacji retinoidów. Do tej pory zarejestrowany był wyłącznie w USA, ostatnio jednak pojawił się w formulacji kosmetycznej w Polsce. Wiele związków wszystkich trzech klas jest w pewnym stopniu stosowanych klinicznie – jak wspomniałam, z wieloma wskazaniami, w szczególności w dermatologii.Witamina A jest pozyskiwana głównie doustnie z diety. Jednakże gdy jest stosowana jako lek, możliwe są dodatkowe drogi podawania, w tym zarówno domięśniowe, jak i miejscowe.Retinol i pochodne w kosmetologiiRetinol jest jedną z najbardziej biodostępnych dla komórek skóry substancji aktywnych występujących w formulacjach kosmetycznych. Cząsteczką efektorową retinolu jest natomiast kwas all-trans retinowy (ATRA). To on reaguje z receptorami dla retinoidów – np.: PXR, RAR alfa, beta, gamma. Liczba receptorów retinodiów jest zależna od typu komórki i wieku. Receptory dla retinoidów znajdują się w komórkach skóry i we wszystkich jej warstwach.Retinol może zostać utleniony do aldehydu albo być transportowany z białkami transportującymi CRBP. Co należy podkreślić, poziom retinolu jest warunkowany szeregiem mechanizmów i maksymalne jego stężenie w homeostatycznie regulowanej surowicy wynosi ok. 714 ng/ml (2.5µM). Powyżej tego progu retinol jest estryfikowany do pochodnych, z których najczęściej występującą jest palmitynian retinylu. Estry stanowią więc swoisty rezerwuar dla retinolu i zostają uwolnione w razie potrzeby komórki/tkanki. Estryfikacja retinolu zachodzi bardziej intensywnie w głębszych warstwach skóry. To wskazuje na ważną rolę estrów w mechanizmie działania i regulacji aktywności retinolu.Działanie na komórki skóryRetinol i pochodne działają na wszystkie komórki skóry, zarówno naskórka, jak i skóry właściwej. Jednym z najbardziej znanych czynników transkrypcyjnych, na które wpływają retinoidy, jest AP1, który oddziałuje na proliferację, różnicowanie oraz śmierć komórek – w tym skóry. Regulacja czynnika AP1 jest związana również z regulacją innych ważnych czynników, jak np. NF kappaB.Regulacja wyżej wymienionych mechanizmów prowadzi do najbardziej znanych efektów retinolu, czyli złuszczania – zależnego jednak od wspomnianego działania receptorowego. Retinol i pochodne wpływają na regulację proliferacji keratynocytów oraz różnicowania, powodując przerost naskórka (epidermal hyperplasia), oraz obniżają turnover time z 23‒24 do 3‒5 dni (podobnie jak to się dzieje w przypadku łuszczycy).Co więcej, retinol i pochodne poprawiają jakość lipidów na powierzchni skóry, w szczególności w okresie menopauzy. Związki te ograniczają również transepidermalną utratę wody z naskórka.Retinol i pochodne poprawiają jakość lipidów na powierzchni skóry, w szczególności w okresie menopauzy. Związki te ograniczają również transepidermalną utratę wody z naskórka.Bardzo ważne jest działanie retinolu i pochodnych w skórze właściwej, odpowiadające za ich efekty odmładzające. Stymulują one fibroblasty do produkcji kolagenu I i III. Jeszcze jedną z ich cech – i to należącą do najważniejszych – jest to, że retinol i retinal są antyoksydantami.Jakie retinoidy wybrać?To zależy to od pożądanego efektu oraz rodzaju skóry. Zarówno retinol, retinal jak i estry retinylu wykazują działanie przeciwstarzeniowe, wpływają na wygląd skóry i ją poprawiają. Z uwagi na mechanizm uwalniania retinolu w głębszych warstwach skóry, estry retinylu zapewniają bardziej kontrolowane działanie. Natomiast szybszy efekt oferują retinol i retinal. Szybszy rezultat związany jest jednak z potencjałem drażniącym, czego nie obserwuje się w przypadku estrów. A jakiej formy retinolu są Państwo zwolennikami?Referencje

• Kong R., Cui Y., Fisher G.J., Wang X., Chen Y., Schneider L.M., Majmudar G. A comparative study of the effects of retinol and retinoic acid on histological, molecular, and clinical properties of human skin. J Cosmet Dermatol. 2016 Mar; 15(1): 49-57. doi: 10.1111/jocd.12193. Epub 2015 Nov 18. PMID: 26578346.
• Wójcik A., Bartnicka E., Namieciński P., Rotsztejn H. Influence of the complex of retinol-vitamin C on skin surface lipids. J Cosmet Dermatol. 2015 Jun; 14(2): 92-9. doi: 10.1111/jocd.12140. Epub 2015 Mar 24. PMID: 25810364.
• Yan J., Xia Q., Wamer W.G., Boudreau M.D., Warbritton A., Howard P.C., Fu P.P. Levels of retinyl palmitate and retinol in the skin of SKH-1 mice topically treated with retinyl palmitate and concomitant exposure to simulated solar light for thirteen weeks. Toxicol Ind Health. 2007 Nov; 23(10): 581-9. doi: 10.1177/0748233708090904. PMID: 18717516.
• Bailly J., Crettaz M., Schifflers M.H., Marty J.P. In vitro metabolism by human skin and fibroblasts of retinol, retinal and retinoic acid. Exp Dermatol. 1998 Feb; 7(1): 27-34. doi: 10.1111/j.1600-0625.1998.tb00299.x. PMID: 9517919.

CZYTAJ POZOSTAŁE CZĘŚCI SERII

Składniki pod lupą cz. 1 – koenzym

Składniki pod lupą cz. 2 – kurkumina 

Składniki pod lupą cz. 3 – witamina C

Składniki pod lupą cz. 4 – niacynamid

Składniki pod lupą cz. 5 – krocyna

Składniki pod lupą cz. 6 – probiotyki i lizaty bakteryjne

Składniki pod lupą cz.8 – senolityki